24.Cách thành lập từ (Word formation)

Định nghĩa: Danh từ có thể được tạo từ động từ, tính từ hoặc danh từ khác bằng hậu tố/tiền tố như -tion, -ment, -ness, -ity, -er, -ship; cách viết và nghĩa cần học theo từng từ.

Định nghĩa: Danh từ được thành lập từ động từ là nội dung thuộc hệ thống danh từ, tập trung vào cách danh từ biểu thị người, vật, nơi chốn, khái niệm hoặc vai trò của danh từ trong câu.

1. Một số danh từ được thành lập bằng cách thêm các hậu tố (suffixes) vào sau động từ.

Định nghĩa: -tion/-ation là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

• to introduce → introduction (sự giới thiệu)
• to invent → invention (sự phát minh)
• to conserve → conservation (sự bảo tồn)
• to preserve → preservation (sự bảo quản)
• to admire → admiration (sự ngưỡng mộ)

Định nghĩa: -ment là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

• to achieve → achievement (thành tựu)
• to employ → employment (việc làm)
• to disappoint → disappointment (sự thất vọng)
• to improve → improvement (sự cải tiến)

Định nghĩa: -ence/-ance là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

• to differ → difference (sự khác nhau)
• to attend → attendance (sự tham dự)
• to appear → appearance (sự xuất hiện)

Định nghĩa: -er/-or và các hậu tố chỉ người/vật là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

• to dry → dryer (máy sấy)
• to teach → teacher (giáo viên)
• to edit → editor (biên tập viên)

Định nghĩa: -ar/-ant/-ee là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

to instruct → instructor (huấn luyện viên)

to calculate → calculator (máy tính)

to fertilize → fertilizer (phân bón)

to lie → liar (kẻ nói dối)

to assist → assistant (người phụ tá)

to employ → employee (nhân viên)

to examine → examinee (thí sinh)

Định nghĩa: -ing là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

to build → building (việc xây dựng)

to understand → understanding (sự hiểu biết)

Định nghĩa: -age là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

to use → usage (cách sử dụng)

Định nghĩa: Danh từ được thành lập từ danh từ là nội dung thuộc hệ thống danh từ, tập trung vào cách danh từ biểu thị người, vật, nơi chốn, khái niệm hoặc vai trò của danh từ trong câu.

Định nghĩa: Ship là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

owner → ownership (quyền sở hữu)

Định nghĩa: Ism là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

hero → heroism (chủ nghĩa anh hùng)

Marx → Marxism (chủ nghĩa Marx)

ideal → idealism (chủ nghĩa duy tâm)

Định nghĩa: Danh từ được thành lập từ tính từ là nội dung thuộc hệ thống danh từ, tập trung vào cách danh từ biểu thị người, vật, nơi chốn, khái niệm hoặc vai trò của danh từ trong câu.

Định nghĩa: Ity là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

popular → popularity (tính phổ biến)

responsible → responsibility (trách nhiệm)

special → speciality (đặc tính)

real → reality (thực tế)

national → nationality (quốc tịch)

Định nghĩa: Ism là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

common → communism (chủ nghĩa cộng sản)

social → socialism (chủ nghĩa xã hội)

surreal → surrealism (chủ nghĩa siêu thực)

feudal → feudalism (chế độ phong kiến)

Định nghĩa: -Ness là hậu tố được dùng trong quá trình thành lập từ. Nghĩa và từ loại của từ mới phụ thuộc vào gốc từ và kiểu hậu tố.

happy → happiness (niềm/ sự hạnh phúc)

sad → sadness (sự buồn bã)

cold → coldness (sự lạnh lẽo)

willing → willingness (sự tự nguyện)

Định nghĩa: Một số tiền tố có thể được thêm trước danh từ hoặc gốc từ để tạo danh từ mới với ý nghĩa như mức độ, vị trí hoặc quan hệ.

Định nghĩa: super- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

market → supermarket (siêu thị)

star → superstar (siêu sao)

structure → superstructure (kiến trúc thượng tầng)

store → superstore (cửa hàng lớn)

Định nghĩa: under- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

growth → undergrowth (tầng cây thấp)

clothes → underclothes (quần áo lót)

pass → underpass (đường ngầm/ chui)

weight → underweight (nhẹ cân, thiếu cân)

Định nghĩa: sur- là tiền tố xuất hiện trong một số từ có nghĩa liên quan đến “trên/thêm/vượt”, nhưng không phải là tiền tố tạo từ tự do trong tiếng Anh hiện đại; nên học theo từng từ như surface, surcharge.

name → surname (họ)

plus → surplus (số thặng dư, số thừa)

tax → surtax (thuế lợi tức lũy tiến)

Định nghĩa: sub- là tiền tố mang nghĩa “dưới, phụ, cấp thấp hơn hoặc một phần”, gặp trong các từ như subway, subcommittee, submarine.

continent → subcontinent (tiểu lục địa)

committee → subcommittee (phân ban)

contract → subcontract (hợp đồng phụ)

marine → submarine (tàu ngầm)

Định nghĩa: Tính từ có thể được tạo từ danh từ, động từ hoặc tính từ khác bằng hậu tố và tiền tố như -ful, -less, -ous, -able, -ive, un-, in-.

Định nghĩa: Nhiều tính từ được tạo bằng cách thêm hậu tố vào danh từ để diễn tả đặc tính, quan hệ, sự sở hữu hoặc mức độ.

Định nghĩa: -ful là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

Ví dụ

• harm → harmful (có hại)
• use → useful (có ích)
• success → successful (có kết quả, thành công)
• hope → hopeful (đầy hy vọng)
• beauty → beautiful (đẹp)
• power → powerful (có/ đầy quyền lực)

Định nghĩa: Hậu tố -less thường tạo tính từ mang nghĩa “không có/thiếu”: careless, hopeless, powerless.

Ví dụ

• child → childless (không có con)
• odor → odorless (không mùi)
• home → homeless (không nhà, vô gia cư)
• life → lifeless (không có sự sống)
• hope → hopeless (không có hy vọng)
• power → powerless (không có quyền lực)

Định nghĩa: Hậu tố -ly trong một số trường hợp tạo tính từ từ danh từ (friendly, daily, yearly); không nên nhầm với -ly thường dùng để tạo trạng từ từ tính từ.

Ví dụ

• man → manly (hợp với đàn ông)
• friend → friendly (thân thiện)
• world → worldly (có vẻ trần tục)
• hour → hourly (hàng giờ)
• year → yearly (hàng năm)
• day → daily (hàng ngày)

Định nghĩa: Hậu tố -like tạo tính từ mang nghĩa “giống, có đặc điểm như”: childlike, businesslike, dreamlike.

Ví dụ

• child → childlike (giống như trẻ con)
• god → godlike (như thần/ thánh)
• life → lifelike (giống như thật)
• brother → brotherlike (như anh em)

Định nghĩa: Hậu tố -y thường tạo tính từ mang nghĩa “có nhiều, có đặc điểm của” từ danh từ: cloud → cloudy, rain → rainy, salt → salty.

Ví dụ

• rain → rainy (có mưa, mưa nhiều)
• snow → snowy (có tuyết, phủ đầy tuyết)
• dust → dusty (đầy bụi)
• sand → sandy (có cát)
• salt → salty (có vị muối, có muối)
• health → healthy (khỏe mạnh)

Định nghĩa: Hậu tố -ish có thể tạo tính từ mang nghĩa “có tính chất của/giống” hoặc mức độ xấp xỉ: childish, greenish, fortyish.

Ví dụ

• fool → foolish (ngu ngốc)
• child → childish (như trẻ con)
• self → selfish (ích kỷ)
• girl → girlish (như con gái)

Định nghĩa: Hậu tố -al thường tạo tính từ mang nghĩa “thuộc về/liên quan đến”: nation → national, culture → cultural, accident → accidental.

industry → industrial (thuộc công nghiệp)

nature → natural (thuộc tự nhiên)

music → musical (thuộc âm nhạc)

profession → professional (chuyên nghiệp)

Định nghĩa: -ous là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

nerve → nervous (thuộc thần kinh)

danger → dangerous (nguy hiểm)

fame → famous (nổi tiếng)

mountain → mountainous (có nhiều núi)

Định nghĩa: -able là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

comfort → comfortable (thoải mái)

value → valuable (có giá trị lớn, đáng giá)

Định nghĩa: Hậu tố có thể biến một động từ thành tính từ để diễn tả khả năng, xu hướng hoặc đặc tính liên quan đến hành động.

Định nghĩa: -ive là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

progress → progressive (có tiến bộ)

attract → attractive (hấp dẫn, lôi cuốn)

expense → expensive (đắt tiền)

Định nghĩa: -able/-ible là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

count → countable (có thể đếm được)

achieve → achievable (có thể thực hiện được)

change → changeable (có thể dễ thay đổi)

eat → eatable (có thể ăn được)

reduce → reducible (có thể giảm được)

comprehend → comprehensible (có thể hiểu được)

Định nghĩa: Tiền tố thường thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của tính từ gốc, chẳng hạn chỉ mức độ, vị trí hoặc nghĩa phủ định.

Định nghĩa: super- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

natural → supernatural (siêu nhiên)

sonic → supersonic (siêu thanh)

fine → superfine (siêu hạng, thượng hạng)

Định nghĩa: under- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

• developed → underdeveloped (kém phát triển)
• done → undone (nửa sống nửa chín, tái)

Định nghĩa: Over- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• confident → overconfident (quá tự tin)
• bearing → overbearing (độc đoán)
• joyed → overjoyed (quá vui sướng)
• crowded → overcrowded (chật ních, đông nghịt)

Định nghĩa: Sub- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• atomic → subatomic (thuộc hạ nguyên tử)

Định nghĩa: Các tiền tố phủ định như un-, in-, im-, ir-, il-, dis- có thể tạo nghĩa đối lập hoặc phủ định cho tính từ. Việc chọn tiền tố phụ thuộc vào từ gốc và đôi khi vào âm/chữ đầu của từ.

Định nghĩa: Tiền tố un- thường tạo nghĩa “không/trái với” và rất phổ biến trước tính từ: unhappy, unfair, unusual.

• fortunate → unfortunate (không may)
• comfortable → uncomfortable (không thoải mái)
• forgettable → unforgettable (không thể quên)
• certain → uncertain (không chắc chắn)

Định nghĩa: In- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• convenient → inconvenient (bất tiện)
• dependent → independent (độc lập)
• formal → informal (thân mật)
• visible → invisible (vô hình)

Định nghĩa: im- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường xuất hiện trước từ bắt đầu bằng m hoặc p: impossible, impatient, immature.

• possible → impossible (không thể được)
• mature → immature (non nớt, chưa chín chắn)
• perfect → imperfect (không hoàn hảo)
• polite → impolite (vô lễ)

Định nghĩa: ir- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường dùng trước từ bắt đầu bằng r: irregular, irresponsible.

• religious → irreligious (vô đạo)
• removable → irremovable (không thể di chuyển)

Định nghĩa: il- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường dùng trước từ bắt đầu bằng l: illegal, illogical, illegible.

• rational → irrational (không hợp lý, phi lý)
• relevant → irrelevant (không thích đáng)

• logical → illogical (không lôgic, phi lý)
• literate → illiterate (thất học, mù chữ)
• liberal → illiberal (không hào phóng, hẹp hòi)

Định nghĩa: dis- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

• agreeably → disagreeably (khó chịu)
• affected → disaffected (bất bình, bất mãn)
• courteous → discourteous (bất lịch sự)

Định nghĩa: Tính từ ghép kết hợp hai hoặc nhiều thành phần thành một đơn vị bổ nghĩa cho danh từ. Dấu gạch nối thường được dùng khi cụm đứng trước danh từ để tránh mơ hồ.

Một số tính từ kép được thành lập bằng cách kết hợp một danh từ với một quá khứ phân từ (noun + past participle → Adjective).

• hand + made → hand-made (làm bằng tay)
• corn + fed → corn-fed (nuôi bằng ngô)
• snow + covered → snow-covered (phủ đầy tuyết)
• horse + pulled → horse-pulled (do ngựa kéo)
• city + run → city-run (do thành phố quản lý)

2. Ngoài ra, ta còn có thể thành lập tính từ bằng cách dùng well hoặc ill kết hợp với một quá khứ phân từ (well/ ill + past participle → Adjective).

• well + prepared → well-prepared (được chuẩn bị tốt)
• well + known → well-known (nổi tiếng)
• ill + prepared → ill-prepared (được chuẩn bị tồi)
• ill + bred → ill-bred (mất dạy, vô giáo dục)
• ill + founded → ill-founded (vô căn cứ)

Định nghĩa: Động từ có thể được tạo từ danh từ hoặc tính từ bằng các hậu tố như -ize/-ise, -ify, -en hoặc bằng tiền tố như en-, over-, under-. Không phải mọi gốc từ đều kết hợp tự do với mọi phụ tố.

Định nghĩa: Hậu tố -ize/-ise có thể tạo động từ từ danh từ hoặc tính từ, thường mang nghĩa “làm cho trở thành”, “biến đổi” hoặc “thực hiện quá trình”.

Nhiều động từ được thành lập bằng cách thêm ize hoặc ise vào sau danh từ hoặc tính từ.

• modern → modernize (hiện đại hóa)
• symbol → symbolize (tượng trưng cho)

2. Một số động từ được thành lập bằng cách thêm tiền tố out- (ở mức độ cao hơn, tốt hơn, nhanh hơn, dài hơn, v.v.) vào nội động từ (intransitive verb) để tạo thành một ngoại động từ (transitive verb).

live → outlive (sống lâu hơn)

run → outrun (chạy nhanh hơn)

weigh → outweigh (nặng hơn)

number → outnumber (nhiều hơn, đông hơn)

bid → outbid (trả giá cao hơn)

• Transitive verb: động từ luôn có tân ngữ (object) trực tiếp theo sau.
• Intransitive verb: động từ không có tân ngữ (object) theo sau.

Định nghĩa: Tiền tố en-/em- có thể tạo động từ mang nghĩa “làm cho trở thành”, “đặt vào” hoặc “bao quanh”, ví dụ enable, enrich, enlarge, empower.

case → encase (cho vào thùng/túi...)

rich → enrich (làm giàu)

large → enlarge (làm cho rộng ra, mở rộng)

courage → encourage (khuyến khích)

act → enact (trình diễn, biểu diễn)

force → enforce (thực thi, ép buộc)

Hậu tố -en cũng có thể được thêm vào sau một số tính từ để tạo thành động từ.

weak → weaken (làm cho yếu đi)

bright → brighten (làm rạng rỡ)

sharp → sharpen (làm cho sắc nhọn)

Định nghĩa: Tiền tố gắn trước động từ có thể bổ sung nghĩa về mức độ, hướng hoặc quan hệ như over- (quá mức), under- (chưa đủ), re- (lại) hoặc mis- (sai).

Định nghĩa: Over- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

stay → overstay (ở quá lâu)

take → overtake (vượt lên)

throw → overthrow (lật đổ)

work → overwork (làm việc quá sức)

pay → overpay (trả tiền/lương quá cao)

Định nghĩa: Under- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

line → underline (gạch dưới)

sell → undersell (bán rẻ hơn)

estimate → underestimate (đánh giá thấp)

go → undergo (trải qua, chịu đựng)

play → underplay (xem nhẹ)

Định nghĩa: Super- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

intend → superintend (trông nom, giám sát)

pose → superpose (chồng lên)

charge → supercharge (tăng nạp)

abound → superabound (quá thừa thãi, dư dật)

Định nghĩa: Trạng từ thường được thành lập bằng cách thêm hậu tố -ly vào sau tính từ.

careful → carefully (cẩn thận)

careless → carelessly (bất cẩn)

strong → strongly (mạnh mẽ)

bad → badly (xấu, kém)

nervous → nervously (bồn chồn, lo lắng)

recent → recently (gần đây, mới đây)

✳ Một số trạng từ đặc biệt cần ghi nhớ: good → well (giỏi, tốt)

ill → ill (xấu, tồi, kém)

late → late/ lately (trễ, chậm)

fast → fast (nhanh)

hard → hard/ hardly (tích cực, khắc nghiệt)

Ghi nhớ và lỗi thường gặp: - Không phải tiền tố/hậu tố nào cũng gắn tự do với mọi gốc từ; cần học theo từ thực tế và tra từ điển khi không chắc. - Thêm hậu tố có thể kéo theo biến đổi chính tả hoặc trọng âm: happy → happiness, decide → decision. - Tiền tố thường thay đổi nghĩa nhưng không nhất thiết đổi từ loại; hậu tố thường có vai trò rõ hơn trong việc tạo từ loại. - Không suy nghĩa máy móc: từ được tạo hình thái có thể phát triển nghĩa riêng theo lịch sử sử dụng.