24.2.Thành lập tính từ (Adjective formation)

Định nghĩa: Nhiều tính từ được tạo bằng cách thêm hậu tố vào danh từ để diễn tả đặc tính, quan hệ, sự sở hữu hoặc mức độ.

Định nghĩa: -ful là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

Ví dụ

• harm → harmful (có hại)
• use → useful (có ích)
• success → successful (có kết quả, thành công)
• hope → hopeful (đầy hy vọng)
• beauty → beautiful (đẹp)
• power → powerful (có/ đầy quyền lực)

Định nghĩa: Hậu tố -less thường tạo tính từ mang nghĩa “không có/thiếu”: careless, hopeless, powerless.

Ví dụ

• child → childless (không có con)
• odor → odorless (không mùi)
• home → homeless (không nhà, vô gia cư)
• life → lifeless (không có sự sống)
• hope → hopeless (không có hy vọng)
• power → powerless (không có quyền lực)

Định nghĩa: Hậu tố -ly trong một số trường hợp tạo tính từ từ danh từ (friendly, daily, yearly); không nên nhầm với -ly thường dùng để tạo trạng từ từ tính từ.

Ví dụ

• man → manly (hợp với đàn ông)
• friend → friendly (thân thiện)
• world → worldly (có vẻ trần tục)
• hour → hourly (hàng giờ)
• year → yearly (hàng năm)
• day → daily (hàng ngày)

Định nghĩa: Hậu tố -like tạo tính từ mang nghĩa “giống, có đặc điểm như”: childlike, businesslike, dreamlike.

Ví dụ

• child → childlike (giống như trẻ con)
• god → godlike (như thần/ thánh)
• life → lifelike (giống như thật)
• brother → brotherlike (như anh em)

Định nghĩa: Hậu tố -y thường tạo tính từ mang nghĩa “có nhiều, có đặc điểm của” từ danh từ: cloud → cloudy, rain → rainy, salt → salty.

Ví dụ

• rain → rainy (có mưa, mưa nhiều)
• snow → snowy (có tuyết, phủ đầy tuyết)
• dust → dusty (đầy bụi)
• sand → sandy (có cát)
• salt → salty (có vị muối, có muối)
• health → healthy (khỏe mạnh)

Định nghĩa: Hậu tố -ish có thể tạo tính từ mang nghĩa “có tính chất của/giống” hoặc mức độ xấp xỉ: childish, greenish, fortyish.

Ví dụ

• fool → foolish (ngu ngốc)
• child → childish (như trẻ con)
• self → selfish (ích kỷ)
• girl → girlish (như con gái)

Định nghĩa: Hậu tố -al thường tạo tính từ mang nghĩa “thuộc về/liên quan đến”: nation → national, culture → cultural, accident → accidental.

industry → industrial (thuộc công nghiệp)

nature → natural (thuộc tự nhiên)

music → musical (thuộc âm nhạc)

profession → professional (chuyên nghiệp)

Định nghĩa: -ous là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

nerve → nervous (thuộc thần kinh)

danger → dangerous (nguy hiểm)

fame → famous (nổi tiếng)

mountain → mountainous (có nhiều núi)

Định nghĩa: -able là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

comfort → comfortable (thoải mái)

value → valuable (có giá trị lớn, đáng giá)

Định nghĩa: Hậu tố có thể biến một động từ thành tính từ để diễn tả khả năng, xu hướng hoặc đặc tính liên quan đến hành động.

Định nghĩa: -ive là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

progress → progressive (có tiến bộ)

attract → attractive (hấp dẫn, lôi cuốn)

expense → expensive (đắt tiền)

Định nghĩa: -able/-ible là hậu tố thường gặp trong thành lập từ. Khi gắn vào gốc từ phù hợp, nó tạo từ mới với nghĩa và từ loại đặc trưng.

count → countable (có thể đếm được)

achieve → achievable (có thể thực hiện được)

change → changeable (có thể dễ thay đổi)

eat → eatable (có thể ăn được)

reduce → reducible (có thể giảm được)

comprehend → comprehensible (có thể hiểu được)

Định nghĩa: Tiền tố thường thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của tính từ gốc, chẳng hạn chỉ mức độ, vị trí hoặc nghĩa phủ định.

Định nghĩa: super- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

natural → supernatural (siêu nhiên)

sonic → supersonic (siêu thanh)

fine → superfine (siêu hạng, thượng hạng)

Định nghĩa: under- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

• developed → underdeveloped (kém phát triển)
• done → undone (nửa sống nửa chín, tái)

Định nghĩa: Over- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• confident → overconfident (quá tự tin)
• bearing → overbearing (độc đoán)
• joyed → overjoyed (quá vui sướng)
• crowded → overcrowded (chật ních, đông nghịt)

Định nghĩa: Sub- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• atomic → subatomic (thuộc hạ nguyên tử)

Định nghĩa: Các tiền tố phủ định như un-, in-, im-, ir-, il-, dis- có thể tạo nghĩa đối lập hoặc phủ định cho tính từ. Việc chọn tiền tố phụ thuộc vào từ gốc và đôi khi vào âm/chữ đầu của từ.

Định nghĩa: Tiền tố un- thường tạo nghĩa “không/trái với” và rất phổ biến trước tính từ: unhappy, unfair, unusual.

• fortunate → unfortunate (không may)
• comfortable → uncomfortable (không thoải mái)
• forgettable → unforgettable (không thể quên)
• certain → uncertain (không chắc chắn)

Định nghĩa: In- là tiền tố được thêm trước gốc từ để tạo nghĩa mới hoặc thay đổi sắc thái nghĩa mà thường không làm thay đổi hoàn toàn cấu trúc cơ bản của gốc từ.

• convenient → inconvenient (bất tiện)
• dependent → independent (độc lập)
• formal → informal (thân mật)
• visible → invisible (vô hình)

Định nghĩa: im- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường xuất hiện trước từ bắt đầu bằng m hoặc p: impossible, impatient, immature.

• possible → impossible (không thể được)
• mature → immature (non nớt, chưa chín chắn)
• perfect → imperfect (không hoàn hảo)
• polite → impolite (vô lễ)

Định nghĩa: ir- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường dùng trước từ bắt đầu bằng r: irregular, irresponsible.

• religious → irreligious (vô đạo)
• removable → irremovable (không thể di chuyển)

Định nghĩa: il- là biến thể của tiền tố phủ định in-, thường dùng trước từ bắt đầu bằng l: illegal, illogical, illegible.

• rational → irrational (không hợp lý, phi lý)
• relevant → irrelevant (không thích đáng)

• logical → illogical (không lôgic, phi lý)
• literate → illiterate (thất học, mù chữ)
• liberal → illiberal (không hào phóng, hẹp hòi)

Định nghĩa: dis- là tiền tố được thêm trước gốc từ để thay đổi hoặc bổ sung nghĩa của từ gốc.

• agreeably → disagreeably (khó chịu)
• affected → disaffected (bất bình, bất mãn)
• courteous → discourteous (bất lịch sự)

Định nghĩa: Tính từ ghép kết hợp hai hoặc nhiều thành phần thành một đơn vị bổ nghĩa cho danh từ. Dấu gạch nối thường được dùng khi cụm đứng trước danh từ để tránh mơ hồ.

Một số tính từ kép được thành lập bằng cách kết hợp một danh từ với một quá khứ phân từ (noun + past participle → Adjective).

• hand + made → hand-made (làm bằng tay)
• corn + fed → corn-fed (nuôi bằng ngô)
• snow + covered → snow-covered (phủ đầy tuyết)
• horse + pulled → horse-pulled (do ngựa kéo)
• city + run → city-run (do thành phố quản lý)

2. Ngoài ra, ta còn có thể thành lập tính từ bằng cách dùng well hoặc ill kết hợp với một quá khứ phân từ (well/ ill + past participle → Adjective).

• well + prepared → well-prepared (được chuẩn bị tốt)
• well + known → well-known (nổi tiếng)
• ill + prepared → ill-prepared (được chuẩn bị tồi)
• ill + bred → ill-bred (mất dạy, vô giáo dục)
• ill + founded → ill-founded (vô căn cứ)